Jedan primer kulturocida na Kosovu i Metohiji: Razaranje srednjovekovnih spomenika u selu Mušutište

Autorka: Danijela Čupić


Od 1999. godine do danas, na prostoru Kosova i Metohije uništeno je preko 150 crkava i manastira, kao i značajan deo spomeničke baštine sa srpskim nacionalnim predznakom. Opšte posmatrano, plansko i temeljno razaranje baštine odigralo se u dva perioda, nakon povlačenja snaga SRJ u periodu između juna i oktobra 1999. godine, kao i u sklopu talasa nasilja tokom marta 2004. godine.

Kulturocid u Mušutištu

Sistematsko razaranje kulturne baštine sprovedeno od pripadnika tzv. Oslobodilačke vojske Kosova, nakon povlačenja snaga SRJ 1999. godine, između ostalog zauvek je zbrisalo nekoliko jedinstvenih srednjovekovnih bisera srpske sakralne arhitekture. Možda najtemeljnije i najtragičnije primere kulturocida sprovedenog od strane OVK 1999. godine predstavlja razaranje srednjovekovnih crkava i manastira u okolini sela Mušutište, lociranog na obroncima Šar planine u Metohiji, u opštini Suva Reka.

U okolini Mušutišta, 1999. godine su ekspolozivom u potpunosti razorena dva izuzetno značajna srednjovekovna  sakralna objekata: Manastir Sveta Trojica Rusenica  iz XIV veka, kao i jedinstvena Crkva Bogorodice Odigitrije sagrađena 1315. godine. Na prostoru i u okolini ovog sela su takođe uništeni ili oštećeni i Crkva Svete Petke, Crkva Svetog Arhanđela Mihaila, kao i crkva Svetog Spasa u Dvoranima koja se nalazi u blizini Mušutišta. 

Srednjovekovno Mušutište

U istorijskim izvorima Mušutište se pominje početkom XIV veka, tačnije 1315. godine kada je važilo za se jedno od najvećih sela na Kosovu i Metohiji. Poznato je da ga je Stefan Uroš IV Dušan Nemanjić (1308-1355), godine 1348. zajedno sa crkvom Sv. Bogorodice Odigitrije i crkvom Sv. Simeona, priložio svojoj zadužbini, manastiru Svetog Arhangela kod Prizrena.

O značaju ovog sela tokom vladavine poslednjih vladara iz dinastije Nemanjića, upravo svedoče i brojni ostaci sakralne arhitekture, tj. nekoliko crkava lociranih u Mušutištu i okolini, od kojih je najstarija bila posvećena Bogorodici Odigitriji.

Crkva Presvete Bogorodice Odigitrije u Mušutištu

Hram Bogorodice Odigitrije sagrađen je 1315. godine na uzvišenju iznad sela Mušutište i nalazio se desetak kilometara jugoistočno od Suve Reke.  Predstavljao je zadužbinu vrhovnog dvorskog upravnika državnih dobara (velikog kaznaca) Dragoslava sa porodicom (suprugom Jelenom, sinom Stanišom i ćerkom Anom) o čemu je svedočio ktitorski natpis nad ulazom  u crkvu koji je do potpunog razaranja hrama početkom jula 1999. godine spadao u red najlepših i najstarijih srpskih epigrafskih spomenika:

„Poče se i sazida se božanski i svečasni hram Prečiste Vladičice Naše Bogorodice Odigitrije iz temelja, u dane previsokoga kralja Uroša, trudom i staranjem velikog kaznaca Dragoslava, sa Jelenom suprugom svojom i Stanišom, sinom svojim, i Anom, kćerju svojom, godine 7823, indikta 5.”

800px-Mušutište

Izgled crkve i porte pre razaranja

Ktitor ovog objekta je bio jedan od prvih srpskih velmoža koji je imao mogućnost da podigne ovakvu monumentalnu građevinu, što ujedno svedoči o jačanju ekonomske moći i socijalnog statusa srpske vlastele tokom vladavine kralja Milutina (1282—1321).

Crkva je bila jednokupolna u osnovi upisanog krsta i sa polukružnom apsidom. Zidana je naizmenično sa redovima opeke i kamenim kvaderima. Freske su nastale između 1316. i 1320. godine. Mušutiško zidno slikarstvo od strane stručnjaka je inače svrstano u najlepša dela srpskog slikarstva po načinu plastične obrade i tipologiji svetitelja i uključuju ga u zrelu umetnost Paleologa iz prve četvrtine XIV veka. U oltarskom prostoru crkve, nalazio se jedinstven portret južnoslovenskog prosvetitelja Sv. Klimenta Ohridskog. U severozapadnom uglu naosa bile su figure svetih žena, ratnika Teodora Tirona i Teodora Stratilata, anđela, Sv. Pantelejmona. Dve prestolne ikone koje su se čuvale u crkvi, Hrista i Bogorodice, nastale su 1603. godine.

Crkva je obnovljena u drugoj polovini XIX veka i nalazila se u jedinstvenoj porti sa brojnim starim hrastovima. Konzervatorski radovi na crkvi nisu izvođeni, a hram se od 1990. godine nalazio pod zaštitom Republike Srbije kao spomenik kulture od izuzetnog značaja. Pod zaštitom države crkva se zapravo nalazila još od 1948. godine.

Musutiste_posle_rusenja

Izgled crkve nakon rušenja 1999. godine.

Nakon povlačenja jugoslovenskih snaga bezbednosti i iseljavanja lokalnih Srba, crkvu Bogorodice Odigitrije su tokom juna 1999. godine najpre opljačkali i oštetili a zatim u potpunosti eksplozivom razorili lokalni vandali. Pored crkve spaljena je i zgrada parohije, dok je jedino ostao da stoji zvonik koji je takođe oštećen.

Manastir Sveta Trojica Rusenica

Nalazio se na brdu iznad Mušutišta u podnozju planine Rusenica, nekih 2 km južno od sela. Iako ne postoje tačni podaci o njegovom osnivanju, poznato je da je manastir postojao još 1433. godine. Od te godine se počeo voditi njegov Pomenik – katastih.

Praktično da ne postoje podaci o egzistenciji manastira u kasnijem periodu. Tek 1829. godine se u izvorima navodi kako je manastir zapusteo i kako je priključen posedima manastira Marka Koriškog. Takođe se navodi kako je 1837. godine, manastir obnovljen prilozima zanatlija iz Prizrena.

Crkva je bila relativno mala i jednobrodna, zidana pritesanim kamenom, dok je fasada bila delimično ukrašena keramoplastičnom dekoracijom. Najznačajniji deo manastira predstavljala je oltarska apsida u čijoj je izgradnji primenjen ,,ćelijski“ način zidanja. Priprata crkve je kasnije dozidana.

sv_tro12

Izgled manastirske crkve pre rušenja

U svojoj prošlosti manastir je više puta rušen i obnavljan. Registrovan je na listi spomenika kulture. Tokom juna 1999. godine je opljačkan i spaljen, a zatim je u potpunosti uništen eksplozivom od strane lokalnih vandala.

U blizini manastira nalazi se isposnica Rusenica u prirodnoj pećini koja je takoće opljačkana tokom 1999. godine.

Prostor Mušutišta na kome su uništeni pomenuti sakralni objekti nalazio se 1999. godine pod zaštitom nemačkih snaga KFOR-a.


Napisano: 2012.  /  Publikovano: 2.4.2015.


Advertisements
%d bloggers like this: